به نام خدا
یکی از نکاتی که بیشتر دانش آموزان پیش دانشگاهی رشته ی علوم انسانی در یادگیری آن و پاسخ گویی در سؤالات کنکور مشکل دارند موضوع تشخیص نام اوزان و  زحافات ارکان  عروضی است. یعنی می توانند ارکان عروضی سالم(مانند: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن=بحر رمل مثمن سالم) را تشخیص دهند اما همین که یک یا چند هجا از یک رکن حذف می شود یا تغییر می کند دیگر نمی توانند اسم آن بحر و وزن را تشخیص دهند.درصورتی که با کمی دقت متوجه خواهند شد که این کار ، خیلی هم مشکل نیست.با توجه به این که در کلاس های اعتکاف علمی نوروز ۹۲ فرصت زیادی برای پرداختن به همه ی مسائل عروضی نبود، بنده برآن شدم که مطالب موجز و مختصری را که در کلاس های عروض و قافیه  تدریس می کنم در این وبلاگ قرار دهم امیدوارم  مفید واقع شود.
ارکان عروضی به سه دسته تقسیم می شوند:۱- ارکان تکراری مانند:فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن ۲- ارکان متناوب (=دوری=یک رکن درمیان)مانند: مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن ۳- ارکان بی نظم. که موضوع بحث ما نیست.
نام اوزان حاصل از تکرار ارکان(اوزان تکراری) که شما دانش آموزان بایست یادبگیرید ۸وزن است به شرح ذیل
:۱- مفاعیلن که اگر تکرار شود بحر هزج نام دارد.
۲- فاعلاتن که اگر تکرار شود بحر رمل نام دارد.
۳- مستفعلن که اگر تکرار شود بحر رجز نام دارد.
۴- فعولن که اگر تکرار شود بحر متقارب نام دارد.
۵-فعلاتن که اگر تکرار شود بحر رمل مخبون نام دارد.
۶- مفتعلن که اگر تکرار شود بحر رجز مطویّ نام دارد.
۷-مفاعلن که اگر تکرار شود بحر هزج مقبوض(=رجزمخبون) نام دارد.
۸-فاعلن که اگر تکرار شود بحر متدارک نام دارد.


نام اوزان حاصل از تناوب ارکان(اوزان دوری) که شما دانش آموزان بایست یادبگیرید ۷وزن است به شرح ذیل:

۱-مفاعلن فعلاتن(بحر مجتث مخبون)
۲- مفعولُ مفاعیلن(=مستفعلُ مفعولن) (بحر هزج اخرب)
۳-فعلاتُ فاعلاتن(بحر رمل مشکول)
۴-مفعولُ فاعلاتن(=مستفعلن فعولن) (بحر مضارع اخرب)
۵- مفتعلن فاعلن(بحر منسرح)
۶- مفتعلن مفتعلن فاعلن(بحر سریع)
۷-فعلاتن مفاعلن فعلن(بحر خفیف)
دانش آموزان گرامی، شما بایست اسامی این ۱۵ وزن را حفظ کنید اما برای یادگیری ۲۹ وزن پرکاربرد شعر فارسی ، نیازی به حفظ تمامی آن ها نیست بلکه باید فرمول تغییراتی(زحافاتی) که در هر رکن ایجاد می شود تا رکن دیگری پدید آید را یاد بگیرید و برای این منظور باید معنی ۱۰ اصطلاح زیر را یاد بگیرید. 
تعریف زحاف: "زِحاف ، تغییری است که به رکن وارد می شود تا از آن رکن ، یک رکن دیگر منشعب شود."
شرح ۱۰ اصطلاح مهم:
۱-مقبوض ۲-اخرب ۳-مطوی ۴-مکشوف ۵-مخبون ۶-مکفوف ۷-محذوف ۸-مشکول ۹-منحور۱۰- مجبوب
 ۱- مقبوض: تبدیل رکن مفاعیلن به مفاعلن(یعنی تبدیل هجای بلند سوم(هجای ماقبل آخر) به هجای کوتاه
۲- اخرب:  الف- تبدیل رکن مفاعیلن به مفعولُ(=فاعیلُ) (یعنی حذف یک هجای کوتاه از اول رکن مفاعیلن و تبدیل هجای بلند آخر رکن مفاعیلن به هجای کوتاه)
ب- تبدیل رکن مستفعلن به فعولن( یعنی حذف هجای بلند اول رکن مستفعلن و جابه جا کردن هجای بلند دوم با هجای کوتاه سوم در رکن مستفعلن)
۳-مطویّ: تبدیل مستفعلن به مفتعلن(=مستعلن) (یعنی تبدیل هجای بلند دوم رکن مستفعلن به هجای کوتاه) 
۴- مکشوف : الف- تبدیل مفتعلن به فاعلن(=مفعلن)(یعنی حذف هجای  دوم از رکن مفتعلن)
ب- تبدیل مفعولاتُ به فاعلن(یعنی تبدیل هجای دوم رکن مفعولاتُ که بلند است به هجای کوتاه و حذف هجای آخر رکن که کوتاه است.) تذکرمهم: این مورد در کتاب های درسی دبیرستان و پیش دانشگاهی نیست.
۵-مخبون:الف- تبدیل رکن فاعلاتن به فعلاتن(یعنی هجای بلند اول رکن فاعلاتن به هجای کوتاه تبدیل می شود.)
ب- تبدیل مستفعلن به مفاعلن(=متفعلن) (یعنی تبدیل هجای بلند اول رکن مستفعلن به هجای کوتاه)
ج- تبدیل فاعلن به فَعَلُن( یعنی  یعنی تبدیل هجای بلند اول رکن فاعلن به هجای کوتاه)
  تذکرمهم: این مورد در کتاب های درسی دبیرستان و پیش دانشگاهی نیست.
۶- مکفوف: الف- تبدیل رکن مفاعیلن به مفاعیلُ ( یعنی تبدیل هجای بلند آخر رکن مفاعیلن به هجای کوتاه)
ب- تبدیل رکن فاعلاتن به فاعلاتُ (یعنی تبدیل هجای بلند آخر رکن فاعلاتن به هجای کوتاه)
۷- محذوف: الف- تبدیل رکن فاعلاتن به فاعلن(=فاعلا) ( یعنی حذف یک هجای بلند از آخر رکن پایانی وزن)
ب- تبدیل رکن فعولن به فَعَل(=فعو) (یعنی حذف یک هجای بلند از آخر رکن پایانی وزن)
ج- تبدیل رکن فعلاتن به فَعَلُن(=فعلا) (یعنی حذف یک هجای بلند از آخر رکن پایانی وزن)
د- تبدیل رکن مفاعیلن به فعولن(=مفاعی)(یعنی حذف یک هجای بلند از آخر رکن پایانی وزن)
۸- مشکول: تبدیل رکن فاعلاتن به فعلاتُ(یعنی تبدیل هجای بلند اول رکن به هجای کوتاه و تبدیل هجای بلند آخر رکن به هجای کوتاه) 
نکته  : از جمع مخبون و مکفوف در یک رکن ، مشکول به وجود می آید.
 یعنی فاعلاتن اگر مخبون شود می شود:فعلاتن . و اگر فعلاتن (که مخبون است) تبدیل به فعلاتُ (که مکفوفِ رکن فعلاتن است) شود مشکول می شود.
۹-منحور: تبدیل رکن فاعلاتُ به فع (یعنی حذف تمام هجاهای یک رکن به غیر از هجای اول)
۱۰-مجبوب: تبدیل رکن مفاعیلن به فَعَل(=مفا) (یعنی حذف دو هجای بلند آخر رکن مفاعیلن)
نویسنده : مهدی میرزایی - دبیر زبان و ادبیات فارسی